To święto sięga swoimi korzeniami czasów, gdy rytm życia wyznaczały pory roku i cykle natury. Dożynki narodziły się z potrzeby podziękowania za plony i zabezpieczenia przyszłych zbiorów poprzez rytuały mające zapewnić łaskę bogów czy błogosławieństwo Boże.
Centralną rolę odgrywa wieniec dożynkowy, zwany też "baba" - artystyczna kompozycja z kłosów ostatnio ściętego zboża, kwiatów polnych i ziół. Ten symbol płodności ziemi niesie się uroczyście do kościoła, gdzie zostaje poświęcony, by następnie przez cały rok chronić gospodarstwo przed nieszczęściami.
Obchody łączą sacrum z profanum. Po porannej mszy następuje korowód w strojach ludowych, konkursy na najpiękniejszy wieniec, degustacja tradycyjnych potraw z nowych zbiorów. Nie brakuje tańców, śpiewów żniwiarskich i zabaw ludowych. Gospodyni częstuje chlebem upieczonym z pierwszej mąki nowych zbiorów.
Ciekawostką jest tradycja "ostatniej garści" - pozostawienia na polu kilku kłosów dla ptaków i duchów pola. W niektórych regionach ostatnią garść zboża żęła najstarsza kobieta we wsi, przekazując tym samym mądrość pokoleń. Współczesne dożynki często przybierają formę lokalnych festynów, zachowując jednak swój głęboki sens - wdzięczność za dary natury.